درسنامه آموزشی اقتصاد کلاس دهم ادبیات و علوم انسانی

موقعیت

بعد از ماجرای شب گذشته، امیرعلی به سبک خودش به دنبال حل این مشکل بود و ستایش به روش خود در پی‌حل این مشکل بود:
ستایش (درحالی که تلاش می‌کرد ذوق زدگی‌اش را پنهان کند، با صدایی بی‌جوهر اما بلند): من مطمئنم پیداش کردم!
امیرعلی: ای‌بابا! چرا یهو بی‌مقدمه این طوری حرف می‌زنی؟ ترسیدم! مگه نمی‌بینی دارم درس می‌خونم؟
ستایش: خیلی‌خب حالا توام! بگو چی رو پیدا کردی؟
امیرعلی: من از کجا باید بدونم؟ اما قبل اینکه تو بگی من یه خبر داغ بهت بدم که دیروز نشستم حساب کردم و فهمیدم که کارگاه بابا ضرر نمی‌ده!
ستایش: واقعا؟ً! ولی بابا که می‌گفت داریم ضرر می‌دیم؟! فکر کنم اشتباه محاسبه کردی! آخه بابا هیچ وقت حرف بی‌حساب نمی‌زنه.
امیرعلی: نه تقریباً مطمئنم. آخه چندبار حساب کردم.
ستایش: چی بگم؟!... ولی من یه کشف مهم دیگه کردم! بابا از وقتی اوضاعش به هم ریخت که سهم شریکش رو خرید و تنها شد.
امیرعلی (با اندکی تمسخر): دقیقا می‌شه بگی که این به وضع بد بابا چه ربطی داره خانوم کارآگاه؟
ستایش: نه جدی می‌گم. یه دقیقه مسخره بازی در نیار! ببین دقیقا از همون شبی که بابا با خوشحالی گفت:«من سهم مهندس‌رو خریدم و اگه شریک خوب بود، خدا هم شریک داشت» و این حرفا، سرکارگر زنگ زد که یکی از کارگرا یه اتفاقی براش افتاده و بابا سریع رفت که ببینه چی شده. از همون شب بد بیاری پشت بد بیاری اومد!
امیرعلی (با حیرت و تعجب): شما دخترا چه حافظه‌ای دارینا؟! (و بعد از کمی مکث) شاید باورت نشه ولی ربط خراب شدن اوضاع رو، به تنها شدن بابا نفهمیدم!
ستایش (درحالی که از این کشف سرمست شده بود): ببین داداشی! از وقتی بابا تنها شد، مجبور شد خودش همه بار مالی‌وخسارت‌ها و... رو جبران کنه. خب معلومه این‌طوری خیلی بهش فشار میاد. تازه مگه نشنیدی آقاجون همیشه میگه هر سری یه عقلی داره؟ بعد از رفتن مهندس دوتا عقل شد یه عقل. اینم واضحه که کار اون طوری که باید پیش نمی‌ره دیگه!
امیرعلی: من یادمه همون شب که بابا مستقل شد، گفت: هرچی سیستم تصمیم‌گیری جمع‌وجورتر، تصمیم‌گیری راحت‌تر!
ستایش: راست میگی ولی می‌دونی حسم بهم می‌گه کار تیمی بهتر از کار فردیه.

نقشه راه

بسیار روشن است که پیش از شکل‌گیری یک کسب‌وکار جدید، کارفرما به این فکر کند که به تنهایی دست به اقدام بزند یا اینکه با فرد دیگری شراکت کند یا حتی کار جدید را عام‌المنفعه انجام دهد. ما در این درس به دنبال آن هستیم که انواع روش‌های شروع کسب‌وکار را از این منظر (سازمان تولید) بررسی کنیم و:

- مزایا و معایب کسب‌وکار شخصی را شناسایی کنیم.
- مفهوم شرکت را درک کنیم و مزایا و معایب شراکت و راه‌اندازی شرکت را نیز بشناسیم؛ تا اگر در آینده کسب‌وکاری را راه‌اندازی کردیم، لااقل بدانیم که سازمان تولیدمان چگونه باید باشد.

کدام کسب و کار؟

اگر بخواهیم به صورت کلی تفاوت مفهومی شکل‌های مختلف کسب و کار را درک کنیم، باید تنها به این سؤال پاسخ بدهیم که مالک محصول یا کالای (نهایی) که به مشتری عرضه می‌شود، کیست؟ یک نفر یا چند نفر هستند و چگونه درآمد یا سود باید تقسیم شود؟ همین سؤال ساده و پاسخ آن، بیانگر مفهومی است به نام سازمان تولید. با مشخص شدن این مفهوم، به معرّفی کسب و کار از منظر سازمان تولید می‌پردازیم. پیش از شکل‌گیری یک کسب و کار جدید، کارآفرین به این فکر می‌کند که به تنهایی دست به اقدام بزند یا اینکه فرد دیگری را در کار خود شریک کند.

1- کسب‌وکار شخصی

کسب‌وکار شخصی (personal business) متعلق به یک شخص است. امروزه اغلب کسب‌وکارها در ایران به شکل شخصی‌اند. بیشتر آن‌ها کوچک مقیاس‌اند و در همه نوع فعالیتی از کشاورزی تا صنعت به‌ویژه خدمات حضور دارند. مشاغل خویش‌فرمایی مانند تعمیرکاران خودرو و لوازم خانگی، بنگاه‌های معاملات ملکی، خرده‌فروشان، کشاورزان، صنعتگران خرد و هنرمندان، نمونه‌هایی از کسب‌وکارهای شخصی هستند؛ حتی در زمینه‌های تخصصی مانند پزشکی، دندان‌پزشکی، وکالت و حسابداری اغلب کسب‌وکارها شخصی‌اند.

2- شرکت

فرض کنید به مباحث برخی از دروسی که در سال گذشته خوانده‌اید، بسیار مسلط‌ هستید. ناگهان ایده‌ای به ذهن شما خطور می‌کند: من که درس‌ها را کاملاً مسلطم، پس چرا از این وضعیت استفاده نکنم و درآمدی کسب نکنم؟ برای همین دست‌به‌کار می‌شوید. تدریس خصوصی به دیگران را شروع می‌کنید، همه چیز خوب پیش می‌رود و شما کسب ‌درآمد می‌کنید. شما به چندین دانش‌آموز خدمات ارائه می‌دهید؛ حتی یکی از دوستانتان را هم به عنوان کارمند استخدام می‌کنید تا در این کار به شما کمک کند و دیگر تنها نیستید. اما باز هم شما با کسی شراکتی ندارید و کارتان یک کار شخصی است چرا که مسئولیت تمام تصمیمات مهم، سخت و دشوار بر عهده شماست و این شمایید که مالک درآمد این خدمتید.

حال ممکن است به این فکر بیفتید که اگر با یکی دیگر از دوستانتان که در دروسی غیر از دروس شما مسلط است شریک شوید (در سود و زیان)، در این صورت دیگر شما به تنهایی پاسخ‌گو نیستید و حتی درآمد حاصل از کار نیز با نسبت توافقی بین شما دو نفر تقسیم می‌شود و از سوی دیگر احتمالاً شریک شما نیز به اندازه شما، مراقب و دلسوز این کسب‌وکار خواهد بود. اینجاست که درباره تغییر شکل کسب‌وکار خودتان به نوعی شراکت فکر می‌کنید.

شرکت شما برای رشد بهتر می‌تواند تبلیغ کند، کارمند استخدام کند و یا جذب سرمایه کند. شرکت (company; corporation) کسب وکاری است که خودش هویت قانونی دارد؛ به این معنی که قانون با یک شرکت، مشابه با یک فرد و یا انسان رفتار می‌کند. شرکت‌ها حقوق و تعهدات خاصی دارند؛ دقیقا همانند آنچه که انسان‌ها انجام می‌دهند، برای مثال، یک شرکت می‌تواند دارایی داشته باشد، با دیگر شرکت‌ها یا افراد وارد قرارداد شود و حتی علیه آنها شکایت کند و مورد شکایت قرار بگیرد.

شرکت انواع مختلفی دارد که در اینجا به مهم‌ترین آنها یعنی شرکت‌های سهامی (joint stock company; corporation) اشاره می‌کنیم. دارایی هر شرکت سهامی به تعداد معینی سهم (stock) تقسیم می‌شود و شخص با خرید سهام شرکت به سهام‌دار آن تبدیل می‌شود که به اندازه سهمش مالکیت نسبی آن را دارد و در منافع و مسئولیت‌ها به همان اندازه سهیم است. سهام یک سند مالکیت است و نشان می‌دهد که دارندۀ آن، بخشی از مالکیت شرکت را در اختیار دارد و در سود و زیان آن، شریک است؛ مثلاً اگر دارایی شرکتی به 100،000 سهم تقسیم شده باشد، سرمایه‌گذاری که 10،000 سهم آن را خریداری می‌کند، مالک 10 درصد شرکت است.

ایجاد یک شرکت

دولت برای شرکت‌ها قوانینی دارد تا به سرمایه‌گذاران اطمینان بدهد و کمک کند تا فریب نخورند. پذیرش و عمل به چنین قوانینی زمان‌بر و پرهزینه‌ است و به مشاوره‌های حقوقی نیاز دارد.

برای تشکیل شرکت، ممکن است به وکیل نیاز داشته باشید تا شما را برای تکمیل اساسنامه شرکت و سایر اسناد موردنیاز کمک کند. اساسنامه شرکت باید بیان کند که شرکت برای چه کسب‌وکاری تشکیل شده است؛ سهام آن چه میزان است و چگونه تقسیم و فروخته می‌شود؛ چگونه شرکت سرمایه اولیه خود را تأمین می‌کند و چگونه سود و زیان تقسیم می‌شود؛ سهام‌داران چه حقوق و مسئولیت‌هایی در شرکت دارند؛ شرکت چگونه منحل می‌شود و... .

3- تعاونی‌ها

شرکت تعاونی (cooperative) کسب‌وکاری است که با هدف تأمین نیازمندی‌های اعضا تشکیل می‌شود و به بهبود وضعیت اقتصادی آن‌ها کمک می‌کند. در تعاونی تولید، تعدادی تولیدکننده جهت بهره‌مندی از مزایای فعالیت‌های اقتصادی با مقیاس بزرگ، گرد هم می‌آیند و با اقدامات جمعی منفعت خود را بیشینه می‌کنند؛ مثلاً تعاونی کشاورزی را عده‌ای از کشاورزان تشکیل می‌دهند تا برای تهیه بذر مرغوب و تهیه سموم و کود و نیز امکان بازاریابی، تبلیغات جمعی و ایجاد زنجیره توزیع به آن‌ها کمک کند.

تعاونی‌ها مراحل راه‌اندازی کم‌وبیش مشابهی با شرکت‌ها دارند؛ اما نحوه اداره آن‌ها بر اساس هر نفر، یک رأی است؛ یعنی هر کدام از اعضا صرفِ‌نظر از اینکه چقدر از سرمایه تعاونی را تأمین کرده باشد، یک رأی خواهد داشت. اما توزیع سود احتمالی در پایان دوره به نسبت سرمایه هر عضو است.

4- موسسات غیرانتفاعی و خیریه

یکی از انواع شرکت‌ها، مؤسسات غیرانتفاعی (non-profit) و خیریه (charity) هستند. یک مؤسسه غیرانتفاعی نهادی قانونی است که برای انجام مأموریتی غیرسودآور، یعنی با هدفی غیرتجاری شکل گرفته است. این مأموریت‌ها اغلب زمینه‌هایی انسانی و اجتماعی دارند؛ مانند امور خیریه، آموزش، توسعه علمی و دینی، بهداشت و سلامت و... . محدوده عمل آن‌ها گاهی محلی و گاهی ملی و حتی جهانی است.